فرار مغزها به عنوان یک آسیب اجتماعی مختص به کشورهای جهان سوم،بیش از ربع قرن است که جوانان ایرانی را به دام خود گرفتار کرده است. این عارضه که از منظر آسیب شناسان به نوعی استثمار شدگی کشورهای جهان سوم،توسط کشورهای توسعه یافته محسوب می شود به عنوان مخرب ترین بحران اجتماعی شناخته و تعریف شده است. ازمیان کشورهایی که به دلیل دراختیارگذاشتن امکانات پژوهشی و رفاهی به صاحبان اندیشه،بیشترین نخبگان ایرانی را به خود جذب کرده اند،آمریکا و کانادا به ترتیب رتبه اول و دوم را به خود اختصاص داده اند. تحقیقات یک پژوهشگر ایرانی که در دانشگاه MIT آمریکا تدریس می کند،نشان می دهد که بیش از 45 درصد از ایرانیان مقیم کشور آمریکا دارای مدارک تخصص یا فوق تخصص هستند. تحقیقات دیگری که درسطح دانشگاههای معتبر ایران انجام شده نشان داده است که به طور متوسط از هر 18 نفری که از سوی دانشگاه برای کسب تخصص به کشورهای توسعه یافته اعزام شده اند، تنها 3 نفر به ایران باز گشته اند. دکتر "امان الله قرائی مقدم"جامعه شناس و استاد دانشگاه درباره نتیجه تحقیقاتی که در بررسی عوامل فرار مغزها انجام داده است می گوید:نتیجه تحقیقات بر روی دانش آموزان دختر مقطع پیش دانشگاهی منطقه 18 آموزش و پرورش تهران به عنوان هوشمندترین دانش آموزان تهرانی نتایج قابل توجهی را همراه داشت. وی می افزاید:در این نظر سنجی که روی 200 دانش آموز از میان جامعه آماری 1467 نفر به شکل تصادفی انجام شده، 22 سوال در 6فرضیه مطرح شده است. در این نظر سنجی پاسخ دهندگان معتقد بودند که تاثیر مثبت سطح تحصیلات والدین در میزان فرار مغزها دارد88 درصد،رضایت والدین 92 درصد و سطح فرهنگی والدین نیز92 درصد را در فرار مغزهای جوانان موثر دانستند. این استاد دانشگاه در بررسی رابطه بین سطح اقتصادی خانواده و فرار مغزها 6 سوال را مطرح کرده بود که در نتیجه آن 5/79 درصد معتقد بودند که سطح بالای اقتصادی ، 60 درصد کمبود امکانات رفاهی و 5/70 درصد نبود پیشرفت اجتماعی از نظر مالی و نبود تضمین شغلی را در ایران دلیل فرار مغزها دانستند. همچنین 5/92 درصد گفته اند زمینه اشتغال مناسب در کشورهای توسعه یافته موثر است و 5/96 درصد زمینه وجود این امکان در کشورها ی دیگر ار عامل موثر دانسته اند. قرایی مقدم می افزاید:درسومین فرضیه 4 سوال،به منظور بررسی تاثیر همسالان و اقوام مهاجرت کرده بر فرار مغزهامطرح شد که در نتیجه آن 72 درصد گروه همسالان ، 2/67 تشویق اقوام، 84 درصد جاذبه کشورهای دیگر و 100 درصد عدم توجه به نیازهای جوانان را عامل فرار مغزها دانسته اند. وی خاطر نشان کرد:همچنین در فرضیه چهارم که میزان تاثیر محتوایی کتابهایی درسی در 2 سوال بررسی شد، 5/73 درصد نقش معلم را در جلوگیری از فرار مغزها موثر و 81 درصد نامناسب بوده محتوای کتاب درسی در هویت فرهنگی بخشیدن به جوانان را در گرایش به خروج از کشور و فرار مغزها موثر دانستند. این تحقیقات در پنجمین فرضیه در بررسی تاثیر تبلیغات و رسانه های گروهی 4 سوال طرح کرده است کهخ 5/96 درصد پاسخ دهندگان تبلیغات رسانه های کشورهای پیشرفته، 57 درصد آزادی های فردی و اجتماعی در آن کشورها، 5/52 درصد تلویزیون و اینترنت و 64 درصد مطبوعات را موثر دانسته اند. قرائی مقدم در آخرین فرضیه تاثیر پایین بودن امکانات پژوهش را در 4 سوال مورد بررسی قرار داده است که طی آن 5/92 درصد پاسخ دهندگان عدم امکانات علمی ، 100 درصد وجود این امکانات در کشورهای مقابل ، 77 درصد وجود کنکور و 5/80 سرمایه گذاری و توجه به پژوهش در کشورهای مقابل را در فرار مغزها موثر دانستند. این استاد دانشگاه در زمینه نتیجه تحقیقات خود می گوید: کشورهایی که در باورهای رایج،دشمنان ما تلقی می شوند به راحتی و به شکل رایگان مغزهای متفکر جامعه ما را در خدمت خود می گیرند.این در حالیست که نیاز جامعه به متفکران و متخصصان روز به روز افزایش می یابد. "رضا منصوری"معاون پژوهش وزارت علوم نیز با ابراز تاسف از رشد روزافزون گرایش جوانان به خروج از کشور و ادامه تحصیل در کشور های توسعه یافته می گوید:درحالی که هزینه های آموزشی متفکران ایران تا سطوح کارشناسی توسط دولت ایران تامین می شود،دست آورد آن در کشورهای توسعه یافته مصرف می شود. وی می افزاید:هزینه سرانه فردی برای هر دانشجوی پزشکی در کشور بیش از 50 میلیون تومان است درحالیکه به دلیل نبود امکانات توسعه و پیشرفت در کشور درصد بالایی از این دانشجویان گرایش به ادامه تحصیلات در خارج از کشور را دارند. منصوری تاکید می کند:سرانه فردی تحصیل برای هر دانشجوی رشته مهندسی نیز بیش از 40 میلیون تومان است و تاکنون بسیاری از دانشجویان این رشته ها برای اخذ تخصص به مراکز علمی خارج از کشور مراجعه کرده اند. دکتر"نسرین معظمی"جامعه شناس و استاد دانشگاه نیز نبود امکانات شغلی،پژوهشی و پیشرفت اجتماعی را بسترساز گرایش جوانان به ترک وطن می داند. وی می افزاید:به تعبیر جوانان وجود آزادی های فردی در جوامع توسعه یافته حق انتخاب را در تمام زمینه ها به فرد می دهد و این نوع فرهنگ است که به جوان اجازه می دهد از دانش و اندوخته های خود در جهت انتخاب آینده استفاده کنند. معظمی خاطر نشان می کند:بستن مرزها نمی تواند گرهی از مشکل فرار جوانان از میهن خود و پذیرفتن فرهنگ غربی بگشاید بلکه باید این تراکم این معضل در دراز مدت و با اندیشیدن روش های منطقی و استدلالی کاست.